صفحه اصلی / 275 / ایران و روسیه؛ یک بازی هوشمندانه
ایران و روسیه؛ یک بازی هوشمندانه
ایران و روسیه؛ یک بازی هوشمندانه

ایران و روسیه؛ یک بازی هوشمندانه

درحال حاضر روابط ایران و روسیه آمیزه‌ای از بدبینی، روابط استراتژیک، معامله‌های پنهان و همکاری‌های آشکار است. اگر بخواهیم این روابط را تنها در بازه چند سال اخیر و نه درکل تاریخ این روابط بررسی کنیم شاید نقطه عطف این بخش حمایت روسیه از ایران در برجام باشد.

روسیه از سالیان پیش با سرمایه‌گذاری در بخش انرژی هسته‌ای ایران، از قبیل ساخت نیروگاه اتمی بوشهر نقش بسزایی در پیشرفت و تکمیل پروژه‌های هسته‌ای ایران داشته و می‌توان گفت تنها کشوری است که به‌طور مستقیم به ایران در این زمینه کمک کرده است.

هرچند عامه مردم و برخی سیاسیون با بی‌اعتمادی و شک همیشگی به این همسایه قدرتمند می‌نگرند اما باید واقع بین بود و این اصل را در نظرگرفت که حمایت روسیه و همکاری با آن کشور توسط ایران باعث توازن قوا در منطقه خاورمیانه بوده است.

شعیب بهمن کارشناس مسائل بین‌‌الملل درباره بدبینی تاریخی نسبت به روسیه می‌گوید: اگر قرار باشد کشوری برای رابطه با کشور دیگر صرفا مسائل تاریخی را در نظر بگیرد هیچ کشوری نباید با کشور دیگر رابطه داشته باشد. در پرونده تاریخی همه کشورها دوره‌های تخاصم، جنگ و درگیری وجود دارد. این موضوع نیز در مورد روابط ایران و روسیه مساله مهمی است.

چه کارشناسان سیاسی، چه نخبگان تصمیم‌گیرنده و چه توده‌های مردم، درگیر یک نوع گذشته‌گرایی در مورد تاریخ روابط ایران و روسیه بوده‌اند و نتوانسته‌اند از چنگ این گذشته‌گرایی رها شوند. اما شرایط و تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی نسبت به ۱۰۰ یا ۵۰ سال پیش تغییر کرده است. نه روسیه امروز سیاست و اهدافی را که در گذشته به دنبال آنها بود، پیگیری می‌کند و نه ایران در موقعیت ضعف گذشته خود قرار دارد.

روسیه بعد از پوتین توانست هوشمندانه از ضعف رهبری در منطقه خاورمیانه استفاده کند و بسیاری از حوزه‌های نفوذ آمریکا در منطقه را شناسایی و تسخیر نماید.

الکس وطنخواه، تحلیلگر موسسه خاورمیانه در واشنگتن عقیده دارد اشتباهات آمریکا باعث شد تا درهای خاورمیانه به روی روسیه باز شود.

ایران و روسیه در بحران سوریه همکاری‌های بسیار نزدیکی باهم داشتند. از یک طرف ایران به‌علت داشتن روابط استراتژیک بسیار حیاتی با دولت بشار اسد به هیچ عنوان نمی‌خواست که این پایگاه مهم اقتدار در منطقه را از دست بدهد و از طرف دیگر روسیه توانست با حمایت از اسد پایگاهی در قلب منطقه نفوذ آمریکا پیدا کند.

روسیه با کمک‌های تسلیحاتی و اطلاعاتی بسیار زیاد نقش غیرقابل‌انکاری در دفع معضل گروه‌های تروریستی ازقبیل داعش داشت و نکته مهم دیگر سوریه، مسائل پس از بحران است که می‌تواند بازار اقتصادی بسیار مناسبی برای کشورهای دوست – ایران و روسیه – باشد، به شرطی که ایران از این فرصت به دست آمده از طریق گفتگو با سایر قدرت‌های منطقه‌ای استفاده کند و این فرصت را از دست ندهد.

حشمت‌ا… فلاحت‌پیشه؛ رئیس جدید کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس – که توانست بعد از ۱۲ سال، به ریاست علاءالدین بروجردی در این کمیسیون پایان دهد –  نظر دیگری در مورد روابط ایران و روسیه دارد. وی می‌گوید: بارها ایرانی‌ها بازیچه سیاست‌های منفعت‌محور روسیه قرار گرفتند.

این نماینده مجلس بعد از آخرین جلسه سران اوپک که منجر به دستورافزایش سقف تولید با حمایت روسیه و عربستان شد اعتقاد دارد روسیه سیاست را امری ژله‌ای می‌داند و هیچگونه پیوند دائمی با کشورها ندارد. بر اساس همین سیاست زمانی که جزمیت حاکم بر نظام کمونیستی را در سال ۱۹۸۹ میلادی کنار گذاشتند، منافع ملی خود را محور قرارداده و براساس آن به بسیاری از مشکلات‌شان فائق آمده و امروز در دنیا امورشان را به پیش می‌برند.

البته این امر می‌تواند الگوی مناسبی هم برای ایران باشد تا با فاصله گرفتن از شعارزدگی و آرمانگرایی، «مسائل ملی» را مهم‌ترین هدف قرارداده و با تعامل بیشتر با دنیا و دیپلماسی قوی‌تر بتواند آینده روشن‌تری برای خود در حوزه دیپلماسی داشته‌باشد.

قطعا با پایان گرفتن بحران سوریه روابط ایران و روسیه با توجه به علاقه روس‌ها با ارتباط با اسرائیل و عربستان بسیار تغییر خواهد کرد و امتیازاتی که اکنون دوطرف به هم داده‌اند؛ ملغی خواهد شد.

با توجه به تحریم‌های رفع‌نشده و ا‌قدام‌های آمریکا در بخش اقتصادی و ریسک بالای ورود شرکت‌های بزرگ به بازار ایران هنوز نفت، شریان اساسی اقتصاد ایران برای نجات از وضعیت بد فعلی است. اگر ایران مجبور به کاهش تولید نفت شود و یا اینکه خریداران از خرید نفت مازاد ایران امتناع کنند؛ قطعا وضعیت خوبی در انتظار ما نیست.

در سال‌های اخیر، نفوذ روسیه در تصمیم‌گیری‌های اخیر اوپک به طرز چشمگیری افزایش یافته‌است. اما نکته‌ای که از دید بسیاری پنهان مانده این است که دو کشور عربستان و روسیه که به کاهش قیمت نفت رضایت داده‌اند، مانند ایران بسیار وابسته به درآمدهای نفتی خود هستند. به‌طوری که چندی پیش وزارت دارایی امریکا اعلام کرد کاهش بهای نفت در بازارهای جهانی، سبب شد که روسیه به‌عنوان بزرگ‌ترین تولید‌کننده جهان در این حوزه، در شش‌ماه نخست سال ۲۰۱۵، با کاهش ۱۰۰ میلیارد دلاری درآمدهای نفتی خود روبه‌رو شود.

این کشور بین نوامبر سال قبل تا ژانویه سال جاری با بحران جدی در تراز پرداخت‌ها روبه‌رو بود و کاهش قیمت نفت در کنار فشار تحریم‌های بین‌المللی باعث کاهش ارزش پول این کشور در ابعاد وسیع شد. در واقع در بازه ژوئن ۲۰۱۴ تا سپتامبر ۲۰۱۵ روبل تا ۵/۴۸ درصد کاهش‌یافت و به‌تناسب نرخ تورم این کشور که در سال ۲۰۱۳ کمتر از ۷ درصد بود، در این سال به بیشتر از ۱۳ درصد افزایش‌یافت.

از سوی دیگر عربستان هم به شدت دچار چالش شده است، به‌طوری که به دوران دولت رفاه خود پایان داد. آنها همچنان امید داشتند که بتوانند با کاهش قیمت نفت، ایران و روسیه را در منگنه قراردهند اما خود در تله نفتی، گیر افتادند.

ذخایر نفت نخستین صادر‌کننده نفت جهان به ۶۱۱ میلیارد و ۹۰۰میلیون دلار در پایان سال ۲۰۱۵ رسید؛ که پایین‌ترین سطح آن از سال ۲۰۱۱ محسوب می‌شود؛ این ذخایر یک سال پیش ۷۳۲ میلیارد دلار بود.

پس قطعا این سیاست افزایش تولید و کاهش قیمت‌ها نمی‌تواند دائمی باشد و در آینده معکوس خواهدشد.

قسمت دیگری از روابط ایران و روسیه بحث حمایت‌های تسلیحاتی است. روسیه بدون‌شک یکی از کشورهای پیشرفته در عرصه تکنولوژی‌های تسلیحاتی و فناوری‌های موشکی است.

خرید سامانه ضد موشکی اس ۳۰۰ از روسیه که با مخالفت شدید آمریکا، اسرائیل و عربستان همراه بود نمونه‌ای از این همکاری‌هاست. هر چند که این معامله به‌علت تحریم‌های بین‌المللی تا پس از توافق برجام محقق نشد؛ اما این خرید پیشرفت قابل‌ملاحظه‌ای در زمینه دفاعی برای ایران محسوب می‌شود و موازنه قدرت در منطقه خاورمیانه را تا حدود بسیاری به سود ایران موجب شد.

مسأله حیاتی و حساس دیگری که روابط ایران و روسیه را تحت‌الشعاع قرار داده و می‌تواند در آینده این روابط بسیار اثرگذار باشد؛ “معامله قرن” است. معامله قرن، اصطلاحی است که از طرف دونالد ترامپ برای حل مساله فلسطین بکار برده شد و جرارد کوشنر داماد ترامپ با سفر به کشورهای منطقه مانند قطر، اسرائیل و عربستان در حال مذاکره درباره این موضوع است.

برمبنای این طرح برای حل مساله فلسطین و اسرائیل از طرح وطن جایگزین، برای فلسطینیان استفاده می‌شود و بحث بازگشت آوارگان فلسطینی به کشورشان برای همیشه لغو می‌شود. ایران از مخالفان سرسخت این طرح است و روسیه هم گویا چنین موضعی در قبال این طرح دارد. ابو مرزوق که در روسیه به سر می‌برد، گفت: برای سفر به چند کشور از جمله ایران اقدام خواهیم کرد. عضو ارشد جنبش حماس اعلام کرد که مسئولان روس تاکید کردند که با معامله قرن، مخالف هستند. الکساندر زاسپکین؛ سفیر روسیه در لبنان اوایل هفته جاری در گفتگو با روزنامه الاخبار درباره مواضع روسیه درخصوص معامله قرن گفت: اسرائیل از ضعف عربی استفاده می‌کند و معامله قرن تسلیم شدن است نه صلح. ما معتقدیم، برخی سیاست‌های اسرائیل که مناسب برخی کشورهای عربی است، برای دیگر کشورها مثلا در سوریه، لبنان و فلسطین، مناسب نیست.

می‌توان امیدوار بود که با هوشیاری بیشتر و نداشتن نگاه متعصبانه به روابط ایران و روسیه همانند سایرکشورها ابتدا «منافع ملی ایران» درنظرگرفته شود و این شیوه قدیمی که قدرت‌های بزرگ ایران را وجه‌المصالحه خود می‌کنند؛ دیگر تکرار نشود.

ایران می‌تواند به‌عنوان یک قدرت بزرگ منطقه‌ای در شرایط برد- برد با تمامی کشورها مذاکره کرده و بهترین امتیازات را برای خود کسب کند. ازجمله این موارد نقش اساسی ایران در بازارهای عراق و سوریه و حضور شرکت‌های ایرانی در پروژه‌های بازسازی سوریه؛ تکیه بر ‌فروش گاز و میعانات با یک استراتژی بازاریابی و فروش قوی به جای تکیه‌بر فروش نفت به‌تنهایی و همچنین عادی‌سازی روابط با سایر همسایه‌های قدرتمند مانند؛ ترکیه و عربستان و بازی کردن با سایر کارت‌های موجود باشد.

نویسنده: حامد شمس

ماهنامه گزارش ۲۷۵-مرداد ۱۳۹۷

این مطالب را نیز ببینید!

من کیستم؟

من کیستم؟

اغلب انسان‌ها تصور می‌کنند که دنیای مادی و بدن فیزیکی و چیزهایی که با ذهن …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *